aron ha-kodesz - święta szafa ołtarzowa na zwoje Tory. Znajduje się zwykle na podwyższeniu, wmurowana we wschodnią ścianę synagogi; jest bogato zdobiona a od frontu przykrywa ją zasłona;

babiniec - osobne pomieszczenie lub balkon w synagodze odgrodzony od sali właściwej oknami; zbierały się tu kobiety chcące uczestniczyć w modłach;

bima - centralne miejsce świątyni, podium z pulpitem dla podtrzymywania Tory w czasie jej czytania; stąd także kapłani błogosławili wiernych;

cadyk - hebr. saddik 'prawy, pobożny, sprawiedliwy'; żydowski mędrzec, "cudotwórca", "jasnowidz", wraz z dworem i świtą utrzymywany przez rzeszę chasydów, jego zwolenników, którym udziela różnego rodzaju rad;

chasydzi - hebr. chasid 'pobożny"- przedstawiciele ruchu religijnego zwanego chasydyzmem powstałego na Podolu w XVIII w. ; chasydyzm zakłada, ze Bóg przenika całe stworzenie, a przez koncentrowanie się na istocie rzeczy i zachwyt nad tworami Boga człowiek osiąga stan zespolenia z Bogiem; służyć Bogu można wykonując każdą czynność, modlić do Niego w każdym miejscu; każda grupa chasydów ma swego cadyka - przywódcę, który jest pośrednikiem między Bogiem za człowiekiem. Chasydzi należeli do Żydów najbardziej przywiązanych do tradycji: fryzur (np. pejsy), strojów (np. białe stroje w szabas, wysokie czapy- "spodki" zwykłych chasydów i futrzane kołpaki z czarnym pasem cadyków), języka (hebrajski w synagogach, a na co dzień jidysz), drobiazgowo przestrzeganych rytualnych przepisów, modlitw i obrzędów.

cheder - hebr. 'sala, pokój' ;szkoła żydowska o charakterze religijnym utrzymywana przez gminę religijną. przygotowywano w niej do nauki w jesziwie (akademii), ale też do nauki zawodu;nauczyciel w chederze to mełamed. Współcześnie cheder jest rodzajem religijnej szkółki niedzielnej, do której uczęszczają również dziewczęta. Zajęcia odbywają się wieczorami po normalnej szkole lub/i w niedzielę rano.

Hebrajczycy - plemię uważane za przodków Żydów, z którego wywodził się Abraham; posługiwali się językiem hebrajskim, który przejęli od nich Żydzi.

holokaust - grec. holocaustikós 'ofiara całopalna' (spalaną w całości); zaplanowany, instytucjonalnie zorganizowany i systematycznie przeprowadzony przez nazistowskich Niemców i ich pomocników mord na prawie 6 milionach europejskich Żydów w latach II wojny światowej; Żydzi wola określenie shoah.

Izraelici - synowie Izraela, lud koczowniczy, który w XIII w. p.n.e. podbił Palestynę (wg Biblii to Żydzi, którzy pod wodza Mojżesza uciekli z Egiptu).

Izraelczycy - współcześni mieszkańcy powstałego po II wojnie światowej państwa Izrael (Erec Izrael);

jesziwa - hebr. jeszibot chochme 'siedziba mądrości'; w judaizmie wyższa szkoła religijna dla znawców Tory. W Polsce najbardziej znana jesziwa powstała w Lublinie w 1567 r.

kahał - hebr. 'zgromadzenie, gmina'; nazwa wieloosobowego zarządu stojącego na czele żydowskiej gminy wyznaniowej.

koszer - ( 'zdatny, odpowiedni')- m.in. pożywienie dozwolone do spożycia według żydowskiego prawa religijnego; istnieją ściśle określone zasady koszerności, np. można spożywać tylko mięso pochodzące od określonych zwierząt (zakazane jest mięso wieprzowe, skorupiaków, węgorza itp.) zabijanych w sposób rytualny; nie wolno spożywać razem potraw mięsnych z mlecznymi, trzeba używać oddzielnych naczyń do ich przygotowywania i spożywania; współcześnie rabini nadzorujący produkcję żywności koszernej dodatkowo zwracają uwagę na stosowane środki chemiczne, konserwanty oraz wartość odżywczą i zdrowotną produktów.

kirkut - cmentarz żydowski; miejsce grzebania zmarłych, zazwyczaj o małej powierzchni; po kilkudziesięciu latach usuwano stare płyty nagrobne (macewa), zasypywano teren cmentarza;

kibuc - jest to wspólnota rolnicza, której członkowie prowadzą proste życie: wspólnie dzielą się obowiązkami, pracują na roli, hodują zwierzęta i wykonują wszystkie konieczne prace w swym kibucu; członkowie kibucu nie posiadają żadnej własności, a własne specjalne potrzeby zgłaszają i są one w miarę możliwości zaspokajane; kibuce w Polsce powstawały w celu przygotowania młodzieży żydowskiej do emigracji i pracy w Palestynie.

maca - hebr macca 'przaśny chleb'; cienki pieczony placek z niekwaszonego ciasta, bez soli, spożywany przez Żydów podczas święta Paschy; ma przypominać fakt, że kiedy Żydzi uciekali z Egiptu, nie mieli czasu na zakwaszenie ciasta i wypiekali je na słońcu; przepis: ciasto z mąki (30 dag) i wody (1 szklanka) trzeba wyrobić jak najszybciej-nie dłużej niż18 minut- zagnieść i cienko rozwałkować; wycinać małe placki; piec do 18 minut w temperaturze 180 stopni, do chwili gdy będą miały złotawy kolor lub smazyc na patelni bez tłuszczu aż staną się chrupiące.

macewa lub maceba - hebr. 'pomnik, nagrobek'; żydowska płyta nagrobna drewniana, kamienna lub żeliwna o półkolistym lub prostokątnym zwieńczeniu, zdobiona napisami oraz płaskorzeźbami, które symbolizowały płeć, pochodzenie i pozycję społeczną zmarłego; ustawiana w pozycji pionowej na żydowskich cmentarzach;

menora - siedmioramienny świecznik, który znajdował się w świątyni jerozolimskiej a także był używany w domach i synagogach; czasem zaczęto tak określać także ośmioramienną lampę zapalaną na święto Chanuka; obecnie symbol judaizmu i godło państwa Izrael;

mezuza - hebr. 'odrzwia"- nazwa pudełka, futerału zawierającego fragm. Księgi Powtórzonego Prawa ze ST mówiący o miłości człowieka do Boga i o wypełnianiu Bożych nakazów; mezuzę umocowuje się na prawej framudze drzwi wejściowych domu, aby chroniła przed grzechem; wchodzący, dotykając mezuzy, wypowiadają błogosławieństwo.

micwa - ( 'przykazanie', 'dobry uczynek, akt szczególnej pobożności')- ogół religijnych zakazów i nakazów obowiązujących w judaizmie: 10 przykazań (Dekalog) oraz 365 zakazów i 248 nakazów wymienianych przez Talmud jako występujące w Torze.

mykwa - mykwa to zbiornik zawierający wodę deszczową lub gruntową przeznaczoną do rytualnych oczyszczeń; to także rytualna łaźnia żydowska, z której należy korzystać w ściśle określonych, ważnych momentach życia.

ohel - niewielki żydowski grobowiec wznoszony dla uczczenia szczególnie ważnych postaci dla danej wspólnoty religijnej - głównie cadyków i rabinów; ohele wznoszone były niekiedy nad kilkoma grobami;

obóz jeniecki - miejsce przetrzymywania jeńców wojennych, oficerów (oflag), podoficerów i szeregowców (stalag);

obóz koncentracyjny - miejsce więzienia przeciwników politycznych, w czasie II wojny światowej- masowego wyniszczania lub natychmiastowej zagłady całych grup ludności ze względów rasowych lub narodowościowych; na ziemiach polskich były to obozy Auschwitz, Majdanek, Płaszów, Stutthof;

obóz przesiedleńczy, tymczasowy - miejsce czasowego zgromadzenie wysiedlonej ludności cywilnej przed jej transportem na roboty;

obóz zagłady - miejsce zagłady natychmiastowej, przeznaczone do natychmiastowego uśmiercenia deportowanych w komorach gazowych bez ewidencjonowania ofiar; na ziemiach polskich były to obozy Auschwitz-Birkenau, Bełżec, Chełmno nad Nerem, Sobibór, Treblinka, Majdanek.

parochet - kotara zasłaniająca szafę ołtarzową (aron ha-kodesz),w której przechowuje sie Torę; zazwyczaj bogato zdobiona;

rabin, rabi, rebe - hebr. rabbi - podstawowa funkcja religijna w judaizmie; rabin to administrator gminy wyznaniowej (kahału), opiekun domu modlitwy, orzekający w sprawie koszerności produktów, nadzorca nad chederem i jesziwą, orzekający w sprawach spornych społeczności, odpowiadający za podatki; jego autorytet opiera się na wiedzy i religijności;

reb - 'pan', tytuł wyrażający szacunek;

szabat/szabas/szabes - siódmy dzień tygodnia, dzień odpoczynku; w judaizmie szabat zaczyna się w piątek o zachodzie słońca i trwa do ok. godziny po zachodzie słońca w sobotę; tego dnia należy przerwać pracę, dać też odpocząć zwierzętom; zakaz pracowania można złamać w przypadku zagrożenia zdrowia, życia lub mienia; w wysprzątanym domu na początku szabasu odbywa się uroczysta kolacja z trzema błogosławieństwami: gospodyni przy zapalaniu świec, rodziców nad dziećmi i ojca nad kielichem wina;

synagoga (bożnica, bóżnica, kneset) - dom, w którym modlą się Żydzi. Greckie słowo "synagoga" jest odpowiednikiem hebrajskiego "bejt ha-kneset" oznaczającego 'dom zgromadzenia' albo 'dom modlitwy'. Dla żyjących w rozproszeniu Żydów bożnica była nie tylko domem modlitwy, ale też szkołą języka hebrajskiego, miejscem zebrań społeczności żydowskiej, podejmowania decyzji o ważnych sprawach, sprawowania sądów; czasem była domem noclegowym dla podróżujących wyznawców. Jako instytucja synagoga powstała po zniszczeniu Świątyni Jerozolimskiej i przejęła jej funkcje;

sziwa (trwająca tydzień od dnia pogrzebu żałoba po zmarłym; jest to pierwszy okres żałoby, najbardziej restrykcyjny; żałobnicy nie mogą się wtedy strzyc, golić, wykonywać żadnych czynności pielęgnacyjnych dla przyjemności, wykonywać żadnej pracy; należy siedzieć na niskim stołku, powstrzymać od wychodzenia z domu, studiowania Tory; zabronione są stosunki małżeńskie. W czasie tego okresu żałobnikiem zajmują się sąsiedzi- odwiedzają go, przynoszą posiłki.

Talmud hebr. 'nauka, uczenie się'; jest to zbiór rozważań, dyskusji i komentarzy ok. 4 tys. mędrców, nauczycieli dotyczących bezpośrednio i pośrednio Tory.

tałes (hebr. talit)- modlitewny biały szal zrobiony z jednego kawałka płótna, ozdobiony poprzecznymi paskami koloru niebieskiego lub czarnego, w czterech rogach zakończony frędzlami zwanymi cyces;

tefilin / filakteria - dwie niewielki szkatułki skórzane, otwierane, które mocowano do czoła i lewego przedramienia przed odmówieniem modlitwy porannej; w szkatułce znajdowały się cytaty z Pięcioksięgu Mojżesza spisane na pergaminie;

Tora - nazwa biblijnego Pięcioksięgu (pięć pierwszych ksiąg Starego Testamentu), stanowiącego świętą księgę Żydów. Tora ma postać zwoju sporządzonego ze skóry zwierząt, które spełniają wymóg koszerności. Do utrwalenia tekstu Tory nie używa się druku, lecz jedynie pisma ręcznego. Tekst rozmieszczony jest w kolumnach zawierających od 40 do 60 linijek pisma. Czytaniem Tory może zajmować się każdy wierny. Po zakończeniu czytania zwój zwija się tak, aby było widać kilka kolumn tekstu, podnosi wysoko, by pokazać wiernym i umieszcza w szafie ołtarzowej;

wieczne światło (lampa, w której nieustannie powinno palić się światło; lampa może mieć dowolny kształt, może zwisać z sufitu, być kinkietem, lichtarzem itp.. Stanowi ona pamiątkę po menorze płonącej w najświętszym miejscu Świątyni Jerozolimskiej.

Żydzi - nazwa członków jednego z 12 plemion semickich stopniowo rozszerzana na wszystkich wyznawców judaizmu ;określenie narodu od czasu jego powrotu z niewoli egipskiej oraz potomków tego narodu; pierwotnie terminu używano zamiennie z określeniem "potomkowie Abrahama", 'naród wybrany". W prawie religijnym Żydem jest człowiek, który urodził się z żydowskiej matki; współcześnie Żydem jest ten, kto się za niego uważa. W języku polskim występuje rozróżnienie zapisu "Żyd" jako przedstawiciel narodu, społeczności i "żyd" jako wyznawca religii judaistycznej (podobnie jak "katolik", "muzułmanin"). W polskiej historii spotykamy się z różnymi określeniami Żydów: w dokumentach spisanych do k. XVIII w. występuje określenie "niewierny", po Sejmie Czteroletnim funkcjonowała nazwa "starozakonny" lub "Izraelita", od drugiej poł. XIX w. najczęściej występuje słowo "Żyd", natomiast w aktach prawnych sformułowanie "przedstawiciel wyznania niechrześcijańskiego"; Encyklika wydana przez Jana Pawła II spopularyzowała określenie "starsi bracia w wierze".